2024-05-21

LAGE LANDEN - In de populaire cultuur was het beeld van de vrolijke landloper decennialang gemeengoed. Achter dat joyeuze beeld ging een realiteit schuil van uitzichtloze miserie en een beleid dat er vooral op uit leek de armoedzaaiers manu militari aan het oog van de deftige burgers te onttrekken. De landloperskolonies waren geboren, met als stok achter de deur wetten op de landloperij die armoede als misdrijf bestempelden. Twee eeuwen later zijn de zwervers daklozen geworden, de kolonies erfgoed en de wetten op de landloperij al lang afgeschaft. Maar de problematiek van de thuisloosheid is nog altijd aanwezig. En onopgelost.

Voor het nieuwe nummer van de lage landen maakten journalisten Michiel Leen en Ken Lambeets een tocht langs de voormalige landloperskolonies, van het Vlaamse Merksplas en Wortel tot Veenhuizen en Frederiksoord in de Nederlandse provincie Drenthe.

Twee eeuwen na de oprichting van de Koloniën van Weldadigheid hangt er nog altijd een indringende sfeer rond deze plaatsen waar arme stakkers de grond omploegden en landlopers werden opgevangen.

De uitgestrekte domeinen in desolate gebieden hebben vandaag veel functies: gevangenis, landbouwgrond, begraafplaats, museum en horeca. De armoede lijkt er vergeten, de vagebond is erfgoed geworden. Maar wie bekommert er zich om de landlopers van nu?

In de nachtopvang van de Noord-Nederlandse stad ’s Hertogenbosch blijkt het beeld van de dakloze man met baard, grijze haren en een blik bier in de hand passé: we treffen er voornamelijk twintigers die hun telefoon opladen. Volgens het CBS waren op 1 januari 2023 30.600 daklozen in Nederland, maar volgens daklozenorganisaties ligt het werkelijke aantal veel hoger.

Dat is zorgelijk, aldus de directeur van de daklozenopvang, want in Nederland is een grote woningcrisis. Hij pleit daarom voor Housing First: geef mensen die dakloos zijn geworden zo snel mogelijk een sociale huurwoning en bied indien nodig tijdelijke ondersteuning. Het idee hiervoor komt uit Finland, het enige Europese land waar dakloosheid is teruggelopen.

Ook in België is de situatie niet rooskleurig: volgens een telling van de Koning Boudewijnstichting waren er in 2023 16.000 mensen zonder een dak boven hun hoofd, al ligt ook dat aantal vermoedelijk hoger. Volgens psychiater Kirsten Catthoor is één op de vijf patiënten in de psychiatrie dakloos. ‘Sociale diensten van sommige ziekenhuizen zijn met niet anders bezig dan met het zoeken naar oplossingen voor woonproblemen van patiënten.’

Het gaat om de kwetsbaarste groepen uit de samenleving: mensen met ernstige psychische aandoeningen, schizofrenie, bipolariteit, autisme, middelenmisbruik. Autochtonen en allochtonen. Ook Catthoor pleit daarom voor Housing First: een dak boven het hoofd moet de prioriteit zijn, van daaruit kan je andere problemen aanpakken.

© Ken Lambeets
Binnenplaats van de kolonie Veenhuizen, waar het Nationaal Gevangenismuseum is. 

Michiel Leen

Michiel Leen (1987) is redacteur en journalist.

Ken Lambeets

Ken Lambeets (1987) werkt als adjunct-hoofdredacteur bij het Nijmeegse universiteitsblad Vox en als freelance redacteur voor onder andere MO*, Wordt Vervolgd en De Lage Landen.
€1.850 toegekend op 20/02/2023.
ID
FPD/2023/017